Przerwa po czwartej lekcji. Nauczycielka zbiera kartkówki, klasa wychodzi. Jedna uczennica zostaje przy ławce dłużej, niż trzeba na spakowanie plecaka. Kiedy sala pustoszeje, mówi cicho: „Czy mogę pani coś powiedzieć? Tylko żeby nikt się nie dowiedział”.
Za siedem minut dzwonek. Na korytarzu czeka następna klasa. W głowie nauczycielki w ułamku sekundy pojawia się kilka myśli naraz: nie mam czasu, nie jestem psychologiem, a jeśli to coś poważnego, a jeśli coś zepsuję.
Te kilka minut przesądza później o zaskakująco wielu rzeczach. Nie dlatego, że da się w nich sprawę rozwiązać. Dlatego, że da się ją w nich zamknąć — i to z obu stron.
Zadanie, którego nie da się wykonać
Dorosły wchodzi w pierwszą rozmowę z zadaniem, które sam sobie stawia: zrozumieć, ocenić, zdecydować i uspokoić. W pięć minut, między lekcjami. Tego się nie da zrobić, a napięcie wynikające z niewykonalności popycha w jedną z dwóch stron.
Pierwsza to przyspieszenie. Pytania padają jedno po drugim: co się stało, od kiedy, kto, czemu nikomu nie mówiłaś. Zbieranie faktów obniża napięcie dorosłego. Uczeń słyszy przesłuchanie i zaczyna mówić mniej.
Druga to przekierowanie: „Wiesz co, najlepiej idź z tym do pani psycholog”. Zdanie życzliwe i często rozsądne, ale wypowiedziane w pierwszej minucie brzmi jak odmowa. Uczennica zebrała się na odwagę, żeby powiedzieć coś jednej konkretnej osobie. Standardy postępowania przekazane szkołom przez Ministerstwo Edukacji Narodowej ujmują to bez owijania: nie odsyłaj do innej osoby i nie zostawiaj bez opieki. Nie znaczy to, że nauczyciel ma dalej prowadzić sprawę sam. Znaczy, że przekazanie robi się razem z uczniem, a nie zamiast rozmowy z nim.
Pierwsze minuty mają więc skromniejszy cel. Ustalić, czy komuś teraz coś grozi. Nie zniechęcić do mówienia. I nie skończyć rozmowy tak, że sprawa zostaje w jednej głowie.
Obietnica, której nie wolno złożyć
„Tylko żeby nikt się nie dowiedział”. Większość nauczycieli czuje w tym momencie pokusę, żeby odpowiedzieć: „Dobrze, zostanie między nami”. To najprostszy sposób, by rozmowa w ogóle się zaczęła.
I jeden z najdroższych. Jeśli za chwilę padnie informacja o przemocy, samookaleczaniu albo myślach o śmierci, tę obietnicę trzeba będzie złamać. Uczennica zapamięta wtedy nie to, że ktoś jej pomógł, ale to, że dorosły powiedział nieprawdę. Standardy MEN są tu jednoznaczne: jeśli młoda osoba może być zagrożeniem dla samej siebie, informacją trzeba podzielić się z wychowawcą, specjalistami szkolnymi i opiekunami prawnymi.
Uczciwa odpowiedź jest dłuższa, ale nie musi być chłodna: „Chcę cię wysłuchać. Nie będę o tym nikomu opowiadać dla opowiadania. Ale jeśli usłyszę, że coś zagraża twojemu bezpieczeństwu, będę musiała włączyć osobę, która może pomóc. Powiem ci wcześniej, kogo i po co”.
Część uczniów po takim zdaniu się zawaha. Wielu mówi dalej, bo dostaje coś cenniejszego niż tajemnicę: wiedzę, co się wydarzy.
Co naprawdę trzeba ustalić
Kiedy rozmawiam z nauczycielami, najwięcej lęku budzi pytanie, o co w ogóle pytać. Tymczasem potrzebnych na początku informacji jest niewiele. Brytyjskie wytyczne kliniczne dotyczące samookaleczeń (opracowane przez Narodowy Instytut Zdrowia i Doskonałości Opieki) mówią osobno o pracownikach spoza ochrony zdrowia, wymieniając wprost nauczycieli. Pierwszy kontakt sprowadzają do kilku ustaleń: czy potrzebna jest pilna pomoc medyczna, w jakim stanie emocjonalnym jest młoda osoba, czy istnieje bezpośrednie zagrożenie jej bezpieczeństwa, czy są przesłanki krzywdzenia przez innych i czy potrzebne jest skierowanie do specjalisty.
W szkolnym języku znaczy to mniej więcej tyle: czy uczeń jest bezpieczny teraz, czy będzie bezpieczny po wyjściu z tej sali i kto przejmie sprawę w ciągu najbliższych godzin, a nie w przyszłym tygodniu.
Historia, przyczyny, szczegóły mogą poczekać. Czasem wręcz powinny. Każde kolejne opowiadanie tej samej trudnej rzeczy kosztuje ucznia więcej niż poprzednie, a uczeń, który musi to zrobić trzy razy przed trzema różnymi dorosłymi, za trzecim razem często mówi mniej albo inaczej.
Dzwonek
Najbardziej prozaiczny problem tych minut jest organizacyjny. Zaraz lekcja. Nauczycielka nie może zostawić klasy i nie może zostawić uczennicy.
W tej chwili ten problem jest nie do rozwiązania. Szkoła musi go rozwiązać wcześniej. Kto w budynku jest osiągalny o 10:45, kiedy psycholog prowadzi zajęcia w innej klasie? Do kogo nauczyciel dzwoni albo pisze, kogo prosi o dziesięć minut zastępstwa? Czy jest miejsce, w którym uczeń może poczekać pod opieką dorosłego, zamiast siedzieć sam na ławce pod gabinetem?
Jeśli odpowiedzi nie ma przed kryzysem, w kryzysie każdy wymyśla ją od nowa. Zwykle pod presją dzwonka.
Z perspektywy wicedyrektora powiem wprost: nauczyciel, który spóźni się na lekcję, bo został z uczniem w kryzysie i szukał drugiego dorosłego, nie popełnił błędu. Błąd popełnia szkoła, w której ten nauczyciel nie wie, do kogo zadzwonić.
Po czym poznać, że te minuty poszły dobrze
Nie idealnie, tylko dobrze. Uczennica wie, co się teraz stanie, z kim za chwilę porozmawia i czy nauczycielka będzie przy tym obecna. Osoba, która przejmuje sprawę, dostała kilka zdań faktów, najlepiej z dosłownym brzmieniem tego, co uczennica powiedziała o swoim bezpieczeństwie. A nauczycielka wie, kto wróci do niej z informacją, bo jutro będzie miała z tą klasą lekcję.
Ten ostatni element pomija się najczęściej. Nauczyciel przekazuje sprawę i od tego momentu nie wie o niej nic. Szczegółów znać nie musi. Powinien jednak wiedzieć, czy ktokolwiek się uczniem zajął i czy ma na coś zwracać uwagę na lekcji. Inaczej następnego dnia uczeń spotka dorosłego, który coś wie, ale nie wie, co z tym zrobić — i obaj będą udawać, że rozmowy nie było.
Jeśli w trakcie rozmowy pojawia się bezpośrednie zagrożenie życia — uczeń mówi o zamiarze, o planie, ma przy sobie środki — pierwsze minuty wyglądają inaczej. Uczeń nie zostaje sam ani na chwilę, powiadamiana jest dyrekcja, a w razie potrzeby wzywa się pomoc pod numerem 112. Standardy MEN zamykają to w dwóch krótkich poleceniach: nie działaj w pojedynkę i nie zwlekaj. Oba dotyczą tak samo nauczyciela przy ławce, jak całej szkoły, która musi mu to umożliwić.
Źródła i materiały
Ministerstwo Edukacji Narodowej; M. Łuba (opracowanie), L. Kicińska (konsultacja). Standardy postępowania dla nauczycieli dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej (wersja rozszerzona). 2024. Dokument PDF
Narodowy Instytut Zdrowia i Doskonałości Opieki (NICE), Wielka Brytania. Samookaleczenia: ocena, postępowanie i zapobieganie nawrotom. Wytyczne NG225 (tytuł oryginalny: Self-harm: assessment, management and preventing recurrence), rozdział „Zalecenia”, zwłaszcza część 1.8. 2022. Strona wytycznych