„Prześlij mi to, zobaczę”. Tak zaczyna się wiele szkolnych interwencji w sprawie cyberprzemocy i trudno się temu dziwić. Nauczyciel chce wiedzieć, z czym ma do czynienia. Wychowawca chce mieć materiał do rozmowy z rodzicami. Pedagog chce coś dołączyć do dokumentacji.
Po godzinie ten sam zrzut ekranu jest w telefonie ucznia, w prywatnym telefonie nauczycielki, w poczcie wychowawcy, u pedagoga, u psychologa, u dyrektora i u rodzica, który dostał go „do wglądu”. Część tych urządzeń robi automatyczne kopie w chmurze. Nikt nie działał w złej wierze. Materiał, który miał być zatrzymany, został właśnie rozesłany — tyle że przez dorosłych.
Dwie natury jednego pliku
Krzywdzący materiał cyfrowy ma w szkolnej sprawie dwie role naraz. Jest dowodem i jest dalszym ciągiem krzywdy. Szkoła zwykle widzi tylko pierwszą rolę, bo myśli kategoriami ustalania faktów. Uczeń przeżywa głównie drugą.
Dla nastolatka, którego ośmieszono na grupie klasowej, wstyd nie kończy się na tym, że coś zobaczyli rówieśnicy. Każdy kolejny dorosły, który „to widział”, jest kolejną osobą, przed którą trzeba będzie jutro przejść korytarzem. Z jego perspektywy obieg jest problemem niezależnie od intencji ludzi, którzy go tworzą.
Dochodzi do tego perspektywa, którą młodzież zna lepiej niż my: zgłoszenie ma swoją cenę. Jeśli uczeń raz zobaczy, że po jego zgłoszeniu materiał krąży teraz także wśród nauczycieli, następnym razem nie przyjdzie.
Jak rzadko uczniowie w ogóle przychodzą
Najnowsza edycja badania „Nastolatki”, przeprowadzonego przez Państwowy Instytut Badawczy NASK jesienią 2024 roku na próbie uczniów klas siódmych i ósmych oraz pierwszych i drugich klas szkół ponadpodstawowych, pokazuje skalę milczenia. Wśród nastolatków, którzy doświadczyli przemocy w internecie, 47% nie zrobiło nic i nikomu nie powiedziało. Do psychologa lub pedagoga szkolnego zwróciło się 5%, do nauczycieli 4%.
Te liczby mają praktyczny sens dla każdego nauczyciela, do którego uczeń jednak przyszedł. Jest w bardzo nielicznej grupie dorosłych, którym młoda osoba dała szansę. Sposób, w jaki potraktuje materiał, zdecyduje o tym, czy ktoś z tej klasy da taką szansę jeszcze komukolwiek.
To samo badanie pokazuje drugi, mniej wygodny fakt. 28% badanych nastolatków deklarowało, że otrzymało czyjeś nagie lub półnagie zdjęcie; w drugich klasach szkół ponadpodstawowych było to 37%. W liceum pytanie nie brzmi więc, czy szkoła kiedyś zetknie się z intymnym materiałem ucznia. Brzmi: czy wie, co wtedy robi.
Intymny materiał to osobna kategoria
Tu dobre intencje dorosłych mogą zaszkodzić najbardziej. Zespół Dyżurnet.pl, działający w NASK i przyjmujący zgłoszenia o nielegalnych treściach w internecie, przypomina w swoich raportach, że polskie prawo zabrania między innymi rozpowszechniania, prezentowania, przechowywania, uzyskiwania dostępu i posiadania treści pornograficznych z udziałem małoletniego (art. 202 Kodeksu karnego). Ten sam zespół odradza samodzielne wyszukiwanie takich treści, właśnie ze względu na ryzyko prawne.
Nie jestem prawnikiem i nie będę rozstrzygać, jak te przepisy stosuje się w konkretnych szkolnych sytuacjach. Wniosek praktyczny jest jednak prosty. Nauczyciel, który „dla dowodu” przesyła koledze intymne zdjęcie szesnastolatki albo trzyma je w swoim telefonie, nie tylko pogłębia krzywdę. Może też narazić siebie. Takich materiałów się nie kopiuje, nie przesyła i nie prosi o nie ucznia. Informuje się niezwłocznie dyrekcję, a o dalszych krokach — zgłoszeniu na policję, do Dyżurnet.pl, do platformy — decyduje się zgodnie z procedurą szkoły i z przepisami, najlepiej po konsultacji prawnej.
Osobnej uwagi wymaga szantaż na tle seksualnym, kiedy ktoś grozi upublicznieniem zdjęć, jeśli uczeń nie prześle kolejnych albo nie zapłaci. Uczniowie często trzymają to w tajemnicy najdłużej, bo wstydzą się własnego udziału. Dyżurnet.pl zwraca uwagę, że dziecka w takiej sytuacji nie należy obwiniać ani karać, a uwodzenie i szantaż zgłasza się do Dyżurnet.pl i na policję. Pierwsze zdanie dorosłego ma tu ogromną wagę. Jeśli brzmi jak wyrzut, reszta rozmowy się nie odbędzie.
Opisz, zamiast kopiować
W większości spraw — obraźliwe komentarze, przeróbki zdjęć, wykluczanie z grupy, groźby — szkoła nie potrzebuje, żeby każdy zaangażowany dorosły miał własną kopię. Potrzebuje rzetelnego opisu: co zostało opublikowane, gdzie, kiedy, kto ma do tego dostęp, czy materiał nadal jest dostępny, czy są w nim groźby. Taki opis można przekazać dalej bez przekazywania samej krzywdy.
Jeśli materiał trzeba zabezpieczyć, robi to jedna wyznaczona osoba, w jeden ustalony sposób, z zapisem daty i źródła. Pozostali wiedzą, że materiał istnieje i gdzie jest, ale go nie mają. Krąg osób znających szczegóły jest tak wąski, jak się da, a nie tak szeroki, jak by się chciało.
To zdanie brzmi oczywiście, dopóki nie zapyta się w pokoju nauczycielskim, kto jest tą wyznaczoną osobą. W wielu szkołach nikt.
Druga fala
Cyberprzemoc rzadko kończy się na pierwszym wpisie. Po reakcji szkoły często przychodzi druga fala, tym razem wymierzona w osobę zgłaszającą: „kapuś”, „przez ciebie mamy problem”, prośby o skasowanie wiadomości albo zmianę wersji. Wiele z tego dzieje się znowu w sieci, poza wzrokiem dorosłych.
Dlatego komunikat do klasy nie powinien dotyczyć osób ani szczegółów. Powinien dotyczyć mechanizmu: udostępnianie, komentowanie i podbijanie treści, która kogoś krzywdzi, jest częścią problemu, a szkoła będzie reagować na odwet wobec osób zgłaszających. Do tego dochodzi pytanie kontrolne zadane po kilku dniach osobie pokrzywdzonej: czy coś przeniosło się tam, gdzie nas nie widać?
Rodzic, który chce zobaczyć wszystko
Rodzic osoby pokrzywdzonej często chce zobaczyć wszystko, co zostało o jego dziecku napisane. Rodzic osoby wskazanej jako sprawca chce zobaczyć „dowody”. Obie potrzeby są zrozumiałe i obie trzeba przepuścić przez to samo pytanie: czy pokazanie materiału jest temu rodzicowi rzeczywiście potrzebne do ochrony dziecka, czy tylko zaspokaja potrzebę kontroli. Rozmowa o tym, co zostało opublikowane, zwykle wystarcza. Kiedy nie wystarcza, decyzja o udostępnieniu nie powinna zapadać w emocjach, na szkolnym korytarzu, z ekranu prywatnego telefonu nauczyciela.
Pytanie, którego nikt nie zadaje
Na koniec pytanie organizacyjne, które w pracy ze szkołami okazuje się zaskakująco trudne. Gdzie w naszej szkole ląduje zabezpieczony zrzut ekranu, kto ma do niego dostęp i kto go usuwa, kiedy sprawa się kończy?
Jeśli odpowiedź brzmi „w telefonie wychowawcy, na zawsze”, szkoła nie ma procedury obsługi materiału cyfrowego. Ma przypadkowe archiwum, rozproszone po prywatnych urządzeniach, które za rok zmienią właścicieli.
Źródła i materiały
A. Ładna (red.), K. Kamiński, K. Rosłaniec, A. Wrońska, M. Błażej, A. Jankiewicz, F. Konopczyński, M. Nawrot; NASK – Państwowy Instytut Badawczy. Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców – raport badawczy. 2025. Raport PDF
Zespół Dyżurnet.pl, NASK – Państwowy Instytut Badawczy. Dyżurnet.pl. Raport 2022, części „Obsługa zgłoszeń” i „Kampania Nie na pokaz”. Raport za rok 2022. Raport PDF
