„Po tonie poznam, czy mówi serio”. Wielu dorosłych jest o tym przekonanych i trudno im się dziwić. Nastolatki mówią językiem pełnym przesady. „Umrę, jak on mnie zapyta”, „zabiję się, jeśli dostanę jedynkę”, „lepiej, żeby mnie nie było” rzucone ze śmiechem na przerwie. Gdyby nauczyciel reagował alarmem na każde takie zdanie, nie robiłby nic innego.
Intuicja podpowiada więc prostą regułę. Jeśli powiedziane żartem, przy ludziach, z uśmiechem — to sposób mówienia. Jeśli cicho, w samotności, ze łzami — sygnał. Problem w tym, że ta reguła jest zawodna dokładnie tam, gdzie najbardziej jej potrzebujemy.
Dwie prawdy naraz
Ministerialne standardy dla nauczycieli dotyczące kryzysu samobójczego mówią o dwóch rzeczach, które na pierwszy rzut oka się wykluczają.
Pierwsza: myśli rezygnacyjne, związane z poczuciem bezsensu i niechęcią do życia, pojawiają się z różnym nasileniem i zwykle są przelotne. Nawet obecność myśli samobójczych u nastolatka nie oznacza jeszcze wysokiego zagrożenia, bo większość młodych osób z takimi myślami nie wprowadza ich w czyn.
Druga: wśród błędnych przekonań nauczycieli ten sam dokument wymienia przekonanie, że uczniowie, którzy mówią o myślach samobójczych, robią to tylko po to, żeby zwrócić na siebie uwagę. Korekta brzmi: takie myśli i wypowiedzi warto zawsze traktować jako sygnał ostrzegawczy i wystarczający powód do rozmowy, która sprawdzi, co się za nimi kryje.
Obie rzeczy są prawdziwe jednocześnie. Większość takich zdań nie oznacza bezpośredniego zagrożenia. I żadnego z nich nie da się zakwalifikować po samym brzmieniu. Wniosek jest prostszy, niż się wydaje: nie trzeba zgadywać. Trzeba zapytać.
Dlaczego ton zawodzi
Żart jest jednym z najbezpieczniejszych sposobów, żeby powiedzieć coś prawdziwego. Jeśli otoczenie zareaguje źle, zawsze można się wycofać: „przecież żartowałem”. Dla nastolatka, który nie wie, czy dorośli udźwigną jego myśli, taka forma jest rozpoznaniem terenu. Sprawdza, co się stanie.
Z drugiej strony uczniowie, którzy są w najcięższym stanie, często nie mówią nic dramatycznie. Mówią płasko, zmęczonym głosem, czasem z dziwnym spokojem. Dorosły, który kieruje się tonem, może przeoczyć właśnie ich.
Do tego dochodzi reputacja. Temu samemu zdaniu wypowiedzianemu przez ucznia uznawanego za „teatralnego” nadajemy inną wagę niż zdaniu ucznia „poważnego”. To bardziej ocena naszych oczekiwań niż ryzyka.
Na co patrzeć poza samym zdaniem
Kontekst mówi więcej niż słowa. Czy to zmiana w porównaniu z tym, jak uczeń funkcjonował wcześniej? Czy zdanie pojawia się po raz pierwszy, czy wraca? Czy towarzyszy mu wycofanie, zmęczenie, nieobecności, rozdawanie rzeczy, porządkowanie spraw? Czy uczeń mówi o byciu ciężarem dla innych albo o własnej bezwartościowości — standardy MEN wymieniają takie wypowiedzi wśród sygnałów ostrzegawczych. Czy w jego życiu wydarzyło się coś, co dorośli uznaliby za drobiazg, a co dla niego mogło być ostatnią kroplą?
Ważne jest też, gdzie i do kogo zdanie padło. Wypowiedź na forum klasy to co innego niż wiadomość wysłana przyjacielowi o drugiej w nocy albo zdanie zapisane w wypracowaniu. Nie dlatego, że jedno jest „prawdziwe”, a drugie nie. Dlatego, że każde wymaga innej formy dopytania.
To są kierunki patrzenia, nie lista, która pozwala samodzielnie ocenić ryzyko samobójcze. Tego nauczyciel robić nie powinien.
Trzydzieści sekund po lekcji
Najczęstsza sytuacja w liceum wygląda tak: uczeń rzuca przy klasie przesadne zdanie o śmierci, klasa się śmieje, lekcja idzie dalej. Reakcja przy wszystkich zrobiłaby ze zdania wydarzenie, a z ucznia bohatera albo pastwisko. Brak reakcji uczy, że takie słowa przechodzą bez echa.
Jest trzecia droga. Po lekcji, na osobności, bez nacisku: „Na lekcji powiedziałeś, że się zabijesz, jak dostaniesz jedynkę. Pewnie to był skrót myślowy. Ale wolę zapytać wprost: czy zdarza ci się naprawdę myśleć o tym, żeby nie żyć?”.
To trwa pół minuty. W większości przypadków kończy się uśmiechem i „eee, nie, tak się mówi”. I to też jest dobry wynik, bo uczeń dowiedział się czegoś ważnego: że przy tym dorosłym takie słowa nie wywołują ani awantury, ani obojętności.
Czy pytanie nie podsunie pomysłu
To najczęstsza obawa, jaką słyszę od nauczycieli. Przegląd literatury opublikowany w 2014 roku w czasopiśmie „Psychological Medicine” objął trzynaście prac badających, czy pytanie o myśli samobójcze je wywołuje, na próbach dorosłych i młodzieży, w populacji ogólnej i w grupach podwyższonego ryzyka. Żadna z nich nie wykazała istotnego statystycznie wzrostu myśli samobójczych u osób, które o nie zapytano. Autorzy przywołują m.in. badanie z randomizacją wśród uczniów szkół średnich, w którym uczniowie pytani o te kwestie zgłaszali mniejszy dystres niż grupa kontrolna.
Przegląd ma swoje ograniczenia — większość badań mierzyła myśli i samopoczucie, a nie zdarzenia rzadkie — ale wniosek dla szkoły jest czytelny. Spokojne, bezpośrednie pytanie nie jest ryzykiem, przed którym trzeba ucznia chronić. Ryzykiem jest pytanie, którego nikt nie zadał.
Z tego samego powodu warto unikać pytań zadanych tak, żeby odpowiedź była z góry podpowiedziana: „Ale chyba nic sobie nie zrobisz, prawda?”. Takie pytanie nie sprawdza bezpieczeństwa. Prosi ucznia, żeby uspokoił dorosłego.
Kiedy odpowiedź brzmi „tak” albo „nie wiem” Wtedy rola nauczyciela się zmienia. Nie prowadzi dalszej oceny sam i nie zostawia ucznia samego. Informuje specjalistę szkolnego, a ten weryfikuje bezpieczeństwo i planuje kolejne kroki razem z rodzicami, zgodnie ze szkolną procedurą. Standardy MEN przypominają, że w takiej sytuacji nie obiecuje się absolutnej dyskrecji. W bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoni się pod numer 112.
„Nie wiem” traktuję w tej rozmowie tak samo poważnie jak „tak”. Nie jest zaprzeczeniem. Jest brakiem potwierdzonego bezpieczeństwa.
Pierwsi słuchacze to rówieśnicy
Na koniec rzecz, o której dorośli zapominają. Takie zdania najczęściej nie trafiają do nas, tylko do kolegów i koleżanek. Czasem ta osoba przychodzi potem do wychowawcy z wiadomością na telefonie i zdaniem: „Tylko proszę nie mówić, że to ode mnie”.
To, jak zostanie potraktowana, decyduje o tym, czy przyjdzie następnym razem — ona i każdy, kto usłyszy, jak to się skończyło. Zasługuje na podziękowanie, na ochronę swojej anonimowości na tyle, na ile się da, i na zdjęcie z niej odpowiedzialności: „Zrobiłaś to, co trzeba. Dalej zajmują się tym dorośli”.
Dla uczniów, którzy potrzebują rozmowy poza szkołą, działają bezpłatne linie: 116 111 (Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży) oraz 800 12 12 12 (Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka). Warto, żeby wisiały w szkole w miejscu, gdzie uczniowie je widzą, a nie tylko w dokumentacji.
Źródła i materiały
Ministerstwo Edukacji Narodowej; M. Łuba (opracowanie), L. Kicińska (konsultacja). Standardy postępowania dla nauczycieli dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej (wersja rozszerzona). 2024. Dokument PDF
T. Dazzi, R. Gribble, S. Wessely, N. T. Fear. Czy pytanie o samobójstwo wywołuje myśli samobójcze? Przegląd dowodów (tytuł oryginalny: Does asking about suicide and related behaviours induce suicidal ideation? What is the evidence?). „Psychological Medicine” 44(16), s. 3361– 3363. 2014. Artykuł