Pięć procent.
Tyle nastolatków, które doświadczyły przemocy w internecie, zgłosiło problem psychologowi lub pedagogowi szkolnemu — wynika z badania „Nastolatki”, przeprowadzonego przez NASK jesienią 2024 roku wśród uczniów klas siódmych i ósmych szkół podstawowych oraz pierwszych i drugich klas szkół ponadpodstawowych. Do nauczycieli zwróciło się 4%. Do przyjaciół i znajomych 19%. Prawie połowa nie zrobiła nic i nikomu nie powiedziała.
To dane o jednym rodzaju trudności, ale dobrze ilustrują paradoks, który widzę w wielu szkołach. System reagowania na kryzys budujemy wokół jednych drzwi — gabinetu psychologa. Tymczasem uczniowie przez te drzwi przechodzą rzadko, a to, co się z nimi dzieje, najczęściej widzi najpierw ktoś zupełnie inny.
Jak powstaje jeden adres
Nikt nie projektuje takiego systemu świadomie. Powstaje sam, z setek drobnych, rozsądnych decyzji. Uczeń płacze — niech pójdzie do psychologa. Rodzic dzwoni zdenerwowany — niech porozmawia z psychologiem. Klasa jest skłócona — niech psycholog zrobi zajęcia. Nauczyciel jest wyczerpany — może psycholog z nim porozmawia.
Każda z tych decyzji z osobna ma sens. Razem tworzą model, w którym jedna osoba albo dwie stają się odbiorcami wszystkiego, czego reszta systemu nie udźwignęła. Z perspektywy osoby koordynującej zespół psychologów i pedagogów widać to bardzo wyraźnie: kolejka rośnie szybciej niż godziny w arkuszu organizacyjnym.
Pięć powodów, dla których to nie działa
Pierwszy jest najbardziej przyziemny: dostępność. Psycholog ma określone godziny, prowadzi zajęcia, bywa na zwolnieniu, pracuje często w kilku miejscach. Kryzys nie sprawdza jego grafiku. Jeśli jedynym planem szkoły jest „zawołać psychologa”, to w godzinach, w których go nie ma, szkoła planu nie ma.
Drugi to rozmycie odpowiedzialności. Zdanie „przekazałem to psychologowi” dla wielu nauczycieli zamyka sprawę we własnej głowie. Informacja przestaje płynąć w drugą stronę. Nauczyciel, który codziennie widzi ucznia, przestaje obserwować, bo „to już jest u specjalisty”. A specjalista widzi ucznia raz w tygodniu.
Trzeci to konflikt ról. Psycholog szkolny jest dla wielu uczniów osobą zaufania. Jeśli jednocześnie staje się tym, kto przy każdej trudnej sprawie dzwoni do rodziców, zawiadamia instytucje i wypełnia procedury, uczniowie zaczynają go omijać. Nie z niechęci. Z rachunku, który robią bardzo trzeźwo: pójdę tam, to zaraz wszyscy się dowiedzą.
Czwarty to przeciążenie samego specjalisty. Wytyczne brytyjskiego Narodowego Instytutu Zdrowia i Doskonałości Opieki dotyczące samookaleczeń zalecają, by wszyscy pracownicy mający kontakt z osobami, które się samookaleczają, mieli dostęp do regularnej superwizji oraz do wsparcia opartego na jasnych liniach odpowiedzialności za decyzje. Jasne linie odpowiedzialności są dokładnie tym, czego brakuje w modelu jednego adresu. Wszystko jest wtedy na jednej osobie.
Piąty to dane, od których zacząłem. Uczniowie po prostu nie przychodzą tam, gdzie dorośli ich wysyłają. Mówią koledze, piszą na czacie, rzucają zdanie do nauczyciela, z którym mają dobry kontakt. Jeśli ci ludzie nie wiedzą, co z tym zrobić, informacja umiera, zanim dotrze do jakiegokolwiek gabinetu.
Co mówią dokumenty
To nie jest wyłącznie moja opinia organizacyjna. Standardy postępowania dla nauczycieli, przekazane szkołom przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, stwierdzają wprost, że udzielanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej jest istotną częścią pracy każdego nauczyciela i nie powinno być utożsamiane wyłącznie z pomocą specjalistyczną. Wsparcie specjalistów ma uzupełniać, a nie zastępować działania nauczycieli. Ten sam dokument zachęca do określenia ról i zadań poszczególnych pracowników właśnie po to, by zadaniem nie były obarczone pojedyncze osoby.
Wytyczne brytyjskie proponują z kolei rozwiązanie, które warto przemyśleć w polskich realiach. Placówka edukacyjna powinna mieć wyznaczoną osobę odpowiedzialną za to, żeby procedury były wdrożone, aktualne i znane personelowi, oraz za wspieranie nauczycieli w ich stosowaniu. A wszyscy pracownicy powinni znać te procedury i wiedzieć, do kogo zwrócić się po wsparcie. To zasadnicza różnica: koordynator odpowiada za to, że system działa. Nie za to, że cały system mieści się w nim.
Jak wygląda podział zamiast jednego adresu
Pierwszą reakcję wykonuje ten, kto jest na miejscu. Najczęściej nauczyciel, czasem pracownik obsługi, trener, bibliotekarka. Jego zadanie jest ograniczone: nie pogorszyć sytuacji, sprawdzić bezpieczeństwo, nie zostawić ucznia samego z zagrożeniem i przekazać sprawę dalej z kilkoma zdaniami faktów.
Weryfikację zagrożenia i plan wsparcia prowadzi specjalista. Decyzje formalne podejmuje dyrekcja. Kontakt z rodzicami ma ustalonego wykonawcę, zależnego od sprawy, a nie domyślnie psychologa. Ciągłości pilnuje jedna osoba prowadząca sprawę, którą często jest wychowawca. A nauczyciele uczący ucznia dostają minimum informacji potrzebne, żeby wiedzieć, na co zwracać uwagę.
W Modelu 5D ten podział wynika z logiki kroków: dostrzega i dopytuje ten, kto jest blisko, o ryzyku decyduje się wspólnie, działa się według ról, a domyka osoba, która sprawy pilnuje. Psycholog ma w tym układzie ważniejszą rolę niż wcześniej, nie mniejszą. Tyle że jest to rola specjalisty, a nie całego systemu naraz.
Czego ten tekst nie mówi
Że nauczyciele mają przejąć pracę psychologów. Nauczyciel nie prowadzi terapii i nie ocenia ryzyka samobójczego. Większość nauczycieli jest już przeciążona i dokładanie im obowiązków bez wsparcia skończyłoby się tak samo źle jak obecny model, tylko w innym miejscu.
Chodzi o coś skromniejszego: żeby każdy dorosły w szkole wiedział, jaki jest jego kawałek. I żeby nikt nie był zmuszony nieść całości.
Prosty test, który można zrobić na najbliższej radzie pedagogicznej. Zapytać: co robisz, jeśli psycholog jest na zwolnieniu, a uczeń na twojej lekcji mówi, że nie chce już żyć? Jeśli większość odpowiedzi brzmi „szukam psychologa”, szkoła ma jeden adres. I nie ma planu na dzień, w którym pod tym adresem nikogo nie ma.
Źródła i materiały
A. Ładna (red.) i in.; NASK – Państwowy Instytut Badawczy. Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców – raport badawczy, rozdział „Cyberzagrożenia”. 2025. Raport PDF
Ministerstwo Edukacji Narodowej; M. Łuba (opracowanie), L. Kicińska (konsultacja). Standardy postępowania dla nauczycieli dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej (wersja rozszerzona), rozdział 1. 2024. Dokument PDF
Narodowy Instytut Zdrowia i Doskonałości Opieki (NICE), Wielka Brytania. Samookaleczenia: ocena, postępowanie i zapobieganie nawrotom. Wytyczne NG225 (tytuł oryginalny: Self-harm: assessment, management and preventing recurrence), części 1.8 i 1.15. 2022. Strona wytycznych