Szkoła ma godziny pracy. Odpowiedzialność ich nie ma.
Jest 15:50. Sekretariat się zamyka, na korytarzach zostali pojedynczy nauczyciele. W bibliotece siedzi uczennica pierwszej klasy, którą bibliotekarka już dwa razy zapytała, czy nie idzie do domu. Za trzecim razem dziewczyna odpowiada: „Nie chcę tam wracać”. I milknie. Na kolejne pytania wzrusza ramionami albo patrzy w stół.
Bibliotekarka nie jest psychologiem ani wychowawczynią. Psycholog wyszedł godzinę temu. Za kwadrans szkoła będzie pusta. Czyja to jest sprawa?
Odpowiedź formalna jest prosta: szkoły, a w tej chwili tej osoby, która usłyszała zdanie. Odpowiedź praktyczna zależy od tego, czy szkoła przewidziała taką sytuację, zanim się wydarzyła.
Za tym zdaniem może być wszystko
„Nie chcę wracać do domu” brzmi alarmująco i czasem rzeczywiście jest sygnałem przemocy albo zaniedbania. Równie często kryje się za nim coś innego. Lęk przed karą za ocenę, którą rodzice zobaczą wieczorem w dzienniku elektronicznym. Awantura z poprzedniego dnia. Opieka nad młodszym rodzeństwem i chorym rodzicem, która przerasta nastolatkę. Rodzic w kryzysie albo pod wpływem alkoholu. Rozstanie, o którym nikt w domu nie wie. Wstyd z powodu czegoś, co wydarzyło się w internecie i co rodzice mogą za chwilę odkryć.
Warto zauważyć jedną rzecz, której szkoła rzadko w sobie szuka. Czasem wyzwalaczem jest ona sama: uwaga wpisana o 14:00, wiadomość do rodziców wysłana w pośpiechu, zagrożenie oceny, o którym uczeń dowiedział się na ostatniej lekcji.
Nie musimy wiedzieć, która hipoteza jest prawdziwa. Musimy wiedzieć, czy uczeń jest bezpieczny dzisiaj wieczorem.
Milczenie też coś mówi
Kiedy nastolatek milknie, dorosły odruchowo stara się tę ciszę wypełnić pytaniami. A milczenie ma swoje funkcje i warto je rozumieć.
Bywa lojalnością wobec rodziny: powiedzieć coś złego o domu znaczy zdradzić ludzi, których się kocha, nawet jeśli się ich boi. Bywa lękiem przed konsekwencjami: „jeśli powiem, zadzwonią do mamy i będzie jeszcze gorzej”. Bywa wstydem. Bywa też stanem, w którym młoda osoba po prostu nie ma w tej chwili dostępu do słów, bo jest zbyt przeciążona.
Każda z tych funkcji wymaga czego innego niż naciskanie. Wymaga powiedzenia na głos, że milczenie jest w porządku, i zadania pytań, na które da się odpowiedzieć krótko.
Jak pytać
Najpierw rama. „Nie musisz mi opowiadać, co się dzieje. Chcę tylko sprawdzić, czy jesteś dziś bezpieczna. Zadam kilka pytań, na niektóre możesz po prostu kiwnąć głową”.
Potem pytania, które odróżniają dzisiejszy wyzwalacz od sytuacji stałej. „Czy chodzi o coś, co wydarzyło się dzisiaj, czy tak jest od dłuższego czasu?”. I wprost o bezpieczeństwo: „Czy ktoś w domu może zrobić ci krzywdę?”, „Czy boisz się, co się stanie, kiedy wrócisz?”.
To są pytania bezpośrednie, ale nie sugerujące. Różnica jest istotna. „Czy tata cię bije?” podsuwa konkretną osobę i konkretny czyn, a nastolatek w lęku albo w lojalności może zareagować na samo pytanie, a nie na własne doświadczenie. Gdyby sprawa trafiła potem do formalnej procedury, jego relacja będzie przez taką rozmowę obciążona.
Z tego samego powodu nie ustala się szczegółów. Kiedy, jak często, czym — to nie są pytania dla bibliotekarki o 15:55. Jeśli pojawiają się sygnały krzywdzenia, szczegóły będą ustalać osoby do tego przygotowane. Każde dodatkowe opowiadanie tej samej historii kosztuje ucznia więcej i może ją zniekształcić.
I zdanie, które zdejmuje z ucznia ciężar lojalności: „Nie musisz nikogo oskarżać. Moim zadaniem jest zadbać, żebyś była bezpieczna, a nie oceniać twoją rodzinę”.
Tajemnicy obiecać nie można, z tych samych powodów co w każdej sprawie dotyczącej bezpieczeństwa. Można obiecać, że informacja trafi tylko do osób, które muszą ją znać, i że uczeń będzie wiedział, do kogo.
Telefon do rodzica nie zawsze jest oczywisty
W większości szkolnych spraw kontakt z rodzicem jest naturalnym krokiem. W tej jedno pytanie trzeba zadać, zanim się zadzwoni: czy zagrożenie może pochodzić od osoby, do której dzwonimy? Jeśli tak, telefon z prośbą „proszę odebrać córkę, bo nie chce wracać” może zwiększyć ryzyko zamiast je zmniejszyć.
To nie jest decyzja, którą powinien podejmować samotnie jeden nauczyciel. Należy do dyrekcji i osób wskazanych w szkolnej procedurze. A jeśli zagrożenie jest bezpośrednie — uczeń mówi, że po powrocie stanie mu się krzywda — nie czeka się na zebranie zespołu, tylko wzywa policję pod numerem 112.
Po to są standardy ochrony małoletnich
Każda szkoła ma obowiązek posiadania standardów ochrony małoletnich, wprowadzonych do ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich jako art. 22b i 22c. Ministerstwo Sprawiedliwości w piśmie do Rzecznika Praw Obywatelskich opisało je jako zbiór zasad mających zapewnić dziecku bezpieczne środowisko oraz ustaloną z góry procedurę interwencji na wypadek ujawnienia krzywdzenia. Nazwało je też instrumentem porządkującym.
To określenie dobrze oddaje ich sens w sytuacji takiej jak ta. Bibliotekarka o 15:55 nie powinna wymyślać procedury. Powinna wiedzieć, gdzie jest, do kogo zadzwonić poza godzinami pracy sekretariatu i jak wyglądają pierwsze kroki.
Szkoła ma też do dyspozycji dalsze ścieżki, których wybór zależy od tego, co zostanie ustalone. Ministerialne standardy dotyczące kryzysu samobójczego przypominają na przykład, że podejrzenie przemocy w rodzinie wymaga uruchomienia procedury „Niebieskie Karty” albo wystąpienia do sądu rodzinnego o wgląd w sytuację rodziny, i powołują się przy tym na art. 572 Kodeksu postępowania cywilnego. Którą drogę wybrać w konkretnej sprawie, rozstrzyga szkolna procedura i dyrekcja, a w wątpliwych sytuacjach — konsultacja prawna.
Zanim uczeń wyjdzie
Niezależnie od tego, co się wydarzy tego popołudnia, uczennica powinna wyjść ze szkoły z dwiema informacjami. Pierwsza: kto w szkole wróci do niej jutro rano i o której. Druga: gdzie może zadzwonić wieczorem, jeśli zrobi się źle. Dla dzieci i młodzieży działają bezpłatne, całodobowe linie: Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111 oraz Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12. W bezpośrednim zagrożeniu — 112.
A następnego dnia ktoś rzeczywiście musi przyjść. W sprawach, które zaczynają się po lekcjach, najczęstszym błędem nie jest zła reakcja w bibliotece. Jest nim poranek, w którym wszyscy zakładają, że ktoś inny już z uczennicą rozmawiał.
Źródła i materiały
Ministerstwo Sprawiedliwości. Pismo Podsekretarz Stanu Zuzanny Rudzińskiej-Bluszcz do Rzecznika Praw Obywatelskich z 9 sierpnia 2024 r. (DSRiN-IV.050.134.2024) dotyczące zmian wprowadzonych ustawą z 28 lipca 2023 r. 2024. Dokument PDF
Ministerstwo Edukacji Narodowej; M. Łuba (opracowanie), L. Kicińska (konsultacja). Standardy postępowania dla nauczycieli dotyczące kontaktu z osobami w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej (wersja rozszerzona), części o współpracy z opiekunami prawnymi i o telefonach pomocowych. 2024. Dokument PDF