„Oni się po prostu nie lubią”. „Tam wina jest po obu stronach”. „Niech się dogadają, są prawie dorośli”.
To zdania, które słyszy się w wielu pokojach nauczycielskich. Często są trafne. Czasem jednak zamykają sprawę przemocy, zanim ktokolwiek zdążył zobaczyć, że to była przemoc. I robią to w sposób bardzo wygodny: nikt nie musi podejmować trudnej decyzji, bo nikt nie jest winny bardziej niż drugi.
Nie chodzi o to, jak bardzo było ostro
Intuicja podpowiada, że przemoc od konfliktu odróżnia siła pojedynczego zdarzenia. Bójka to przemoc, docinki to konflikt. Ta intuicja myli w obie strony.
Dwóch kolegów, którzy po meczu na boisku popychają się i wymieniają wyzwiska, może mieć zwykły, choć gwałtowny konflikt. Oba zachowania wymagają reakcji, oczywiście. Ale następnego dnia obaj przyjdą do szkoły bez lęku przed drugim. Z kolei cicha, codzienna seria „żartów” grupy wobec jednej uczennicy może nie zawierać ani jednego ostrego słowa, które dałoby się zacytować w notatce. A jednak ta uczennica rano sprawdza, czy może wejść do klasy inną drogą.
Różnica leży w strukturze, nie w natężeniu. Amerykańskie Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) definiują przemoc rówieśniczą jako niechciane zachowanie agresywne jednego ucznia lub grupy uczniów, które wiąże się z obserwowaną albo odczuwaną nierównowagą sił i powtarza się wielokrotnie albo z dużym prawdopodobieństwem się powtórzy. Dwa elementy tej definicji są w szkole szczególnie niedoceniane.
Pierwszy to słowo „odczuwana”. Nierównowaga sił nie musi być widoczna dla dorosłego. Wystarczy, że jedna strona realnie jej doświadcza.
Drugi to „z dużym prawdopodobieństwem się powtórzy”. Szkoła nie musi czekać na trzecią powtórkę, żeby uznać, że ma do czynienia z przemocą. Jeśli widać, że sytuacja jest zaprojektowana tak, by trwać, to wystarczy.
Przewaga ma wiele twarzy
W liceum przewaga fizyczna rzadko jest główna. Znacznie częściej widzę inne jej formy. Liczebną: grupa na jednego. Statusową: osoba lubiana, zabawna, z pozycją w klasie wobec kogoś z marginesu. Cyfrową: ktoś, kto administruje grupą klasową, decyduje, kto do niej należy i co w niej zostaje. Informacyjną: ktoś wie o drugim coś, czego ten nie chce ujawnić. Relacyjną: czyja wersja jest dla nauczycieli bardziej wiarygodna, bo „to taki porządny uczeń”.
Ta ostatnia forma jest dla dorosłych najmniej wygodna, bo dotyczy nas samych.
Badanie NASK „Nastolatki” z 2024 roku daje jeszcze jedną wskazówkę. Ponad jedna czwarta badanych nastolatków zetknęła się z przemocą w internecie motywowaną ich cechami osobistymi, tożsamością albo przekonaniami — najczęściej wyglądem, zainteresowaniami i ubiorem. Kiedy celem jest cecha, a nie sporny interes, trudno mówić o konflikcie. Nie ma o co się dogadać. Jedna strona po prostu jest taka, jaka jest.
Pytania, które porządkują
Nie podam tabeli kryteriów, bo tabela kusi, żeby ją odhaczyć i poczuć pewność, której sytuacja nie daje. Podam kilka pytań, które w praktyce szybko rozdzielają te dwa światy.
Kto może powiedzieć „dość” i nie zapłacić za to jutro? W konflikcie obie strony mogą. W przemocy jedna zdecydowanie nie.
Czy role są stałe? W konflikcie raz wygrywa jeden, raz drugi. W przemocy na dole jest zawsze ta sama osoba.
Kto się śmieje? Jeśli wokół zdarzenia jest widownia, która nagradza jedną stronę, mamy do czynienia z czymś więcej niż sprzeczka dwóch osób.
Co się dzieje, kiedy dorosłych nie ma? Konflikt zwykle przygasa. Przemoc często dopiero wtedy się rozkręca.
I pytanie może najważniejsze: czego chce strona słabsza? Uczniowie w konflikcie zwykle chcą, żeby druga strona przyznała im rację. Uczniowie doświadczający przemocy zwykle chcą jednego — żeby to się skończyło. Rzadko chcą rozmowy z osobą, która ich krzywdzi.
Dlaczego dorośli wolą widzieć konflikt
Tu nie chodzi o złą wolę. Chodzi o kilka mechanizmów, które działają jednocześnie.
Symetria zwalnia z decyzji. Jeśli „każdy ma swoją wersję”, nie trzeba nikogo wskazywać, nie trzeba rozmawiać z rodzicami ucznia, który krzywdzi, nie trzeba się martwić, że oni też przyjdą z pretensjami.
Mediacja jest narzędziem, które szkoła zna. Kiedy ktoś ma w ręku młotek, każdy problem wygląda jak gwóźdź. Rozmowa „przy jednym stole” daje dorosłym poczucie, że coś się wydarzyło i że było sprawiedliwie.
Czasem dochodzi sympatia. Uczeń, który krzywdzi, bywa inteligentny, aktywny, lubiany przez nauczycieli. Trudno pogodzić ten obraz z rolą sprawcy, więc łatwiej przesunąć zdarzenie w kategorię „nieporozumienia”.
Koszt tych mechanizmów ponosi osoba krzywdzona. Zaproszona do mediacji z kimś, kogo się boi, usłyszy przy stole dwie rzeczy: że jej krzywda jest „jedną z wersji” i że dorośli nie widzą różnicy między nią a sprawcą. Po takim spotkaniu często nie zgłasza już niczego.
Błąd w drugą stronę
Uczciwość wymaga powiedzenia również tego: nie każdy spór jest przemocą, a nazwanie ucznia sprawcą ma swoje skutki. Etykieta przykleja się szybko i schodzi powoli. Szkoła, która wszystko kwalifikuje jako przemoc, odbiera uczniom szansę nauczenia się rozwiązywania prawdziwych konfliktów, a to też jest część dorastania.
Jest jeszcze sytuacja pośrednia. CDC zwraca uwagę, że młody człowiek może być jednocześnie sprawcą i ofiarą przemocy rówieśniczej. W szkole często wygląda to tak, że uczeń długo nękany w końcu wybucha i to jego wybuch jest pierwszą rzeczą, którą widzą dorośli. Jeśli szkoła zareaguje wyłącznie na ten wybuch, ukarze reakcję, a nie przyczynę, i jeszcze raz potwierdzi, że krzywdzący żart jest bezkarny, a obrona nie.
Nie znaczy to, że agresywna reakcja ucznia nękanego jest w porządku. Znaczy, że trzeba zapytać, co było wcześniej, zanim zapadnie decyzja, kto tu jest kim.
Co z tego wynika dla reakcji
Rozróżnienie ma sens tylko wtedy, gdy zmienia to, co robimy. W konflikcie celem jest porozumienie i odpowiedzialność obu stron; rozmowa naprawcza czy mediacja mają tu swoje miejsce. W przemocy kolejność jest inna: najpierw zatrzymanie krzywdy i ochrona osoby krzywdzonej, potem ustalenie faktów, potem konsekwencje i praca z grupą, która była widownią. Praca naprawcza może przyjść na końcu, jeśli w ogóle. Nigdy na początku.
Kiedy w pokoju nauczycielskim ktoś powie następnym razem „oni się po prostu nie lubią”, warto zadać jedno pytanie: a który z nich boi się przyjść jutro do szkoły? Jeśli odpowiedź brzmi „żaden”, to rzeczywiście może być konflikt. Jeśli „jeden”, rozmowa dopiero się zaczyna.
Źródła i materiały
Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC), Stany Zjednoczone. Przemoc rówieśnicza (strona „Bullying” w serwisie o zapobieganiu przemocy wśród młodzieży). Aktualizacja: 28 października 2024. Strona CDC
A. Ładna (red.) i in.; NASK – Państwowy Instytut Badawczy. Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców – raport badawczy, rozdział „Cyberzagrożenia”. 2025. Raport PDF